Ochrona kluczowych umów firmy, czyli katalog umów o podstawowym znaczeniu
Powodzenie każdej procedury restrukturyzacyjnej, której nadrzędnym celem jest uniknięcie ogłoszenia upadłości, zależy od jednego kluczowego czynnika: zdolności firmy do ponownego generowania zysków. Fundamentem staje się więc utrzymanie pełnej stabilności operacyjnej przedsiębiorstwa. W tym obszarze samo zawieszenie egzekucji komorniczych bywa jednak niewystarczające. Co przedsiębiorcy po ochronie przed egzekucją, jeśli w tym samym czasie kluczowi kontrahenci, wynajmujący czy dostawcy mediów masowo wypowiedzą umowy, całkowicie paraliżując bieżącą działalność firmy?
Aby zapobiec takim scenariuszom, ustawodawca wprowadził do Prawa restrukturyzacyjnego (dalej: „p.r.”) dedykowaną regulację. Pozwala on na strategiczne zarządzanie aktywnymi kontraktami zawartymi przez przedsiębiorstwo. Co istotne przepis ten ulegał zmianą na przestrzeni lat. Najistotniejszą zmianą było odejście od dawnego, sztywnego i zamkniętego katalogu na rzecz instytucji spisu umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa dłużnika uregulowanej w art. 256 p.r.
Ważne jednak, aby dobrze zrozumieć ten mechanizm ochrony i jego funkcję.
1. Katalog umów musi być dostosowany do realiów biznesu
Ustawodawca w art. 256 ust. 1 p.r. wprost wskazuje, że niedopuszczalne jest wypowiedzenie przez wynajmującego lub wydzierżawiającego umowy najmu lub dzierżawy lokalu lub nieruchomości, w których jest prowadzone przedsiębiorstwo dłużnika. Te rodzaje umów korzystają z ochrony z mocy samego prawa.
Z kolei zgodnie z art. 256 ust. 2 zdanie 1 p.r. do umów kredytu w zakresie środków postawionych do dyspozycji kredytobiorcy przed dniem otwarcia postępowania, leasingu, ubezpieczeń majątkowych, umów rachunku bankowego, umów poręczeń, umów obejmujących licencje udzielone dłużnikowi oraz gwarancji lub akredytyw wystawionych przed dniem otwarcia przyspieszonego postępowania układowego oraz innych umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa dłużnika przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio.
Oznacza to, że katalog ten może być dostosowywany pod specyfikę konkretnej branży, w której działa przedsiębiorstwo. Warunkiem uzyskania tej ochrony jest uwzględnienie ich na spisie sporządzanym przez nadzorcę sądowego, nadzorcę układu lub zarządcę masy sanacyjnej i złożenie go do akt w terminie trzech tygodni od dnia otwarcia postępowania (lub obwieszczenia o dniu układowym w PZU).
W praktyce, dłużnik wskazuje listę potencjalnych umów, które uważa za kluczowe, a Nadzorca poddaje je ocenie na podstawie m.in. kryterium zastępowalności, a także ich bezpośredniego wpływu na działalność operacyjną przedsiębiorstwa.
Z uwagi na zmiany gospodarcze katalog ten może być aktualizowany. Wynika to z faktu, że warunki funkcjonowania przedsiębiorstwa zmieniają się dynamicznie, jednak każdorazowe rozszerzenie spisu wymaga rzetelnej analizy pod kątem ewentualnego obejścia przepisów.
2. Uzyskanie ochrony z art. 256 p.r. nie oznacza, że umowa jest niewypowiadalna
Permanentnym błędem popełnianym przez dłużników (a wynikającym często z braku rzetelnego poinformowania przez nadzorcę) jest przekonanie, że umowa wpisana do katalogu o podstawowym znaczeniu jest całkowicie niewypowiadalna, wskutek czego dłużnik zaprzestaje spłacania bieżących zobowiązań z niej wynikających.
Jeżeli umowa jest niewykonywana po dniu otwarcia postępowania (lub po dniu układowym) i zostały spełnione standardowe, umowne lub ustawowe przesłanki do jej wypowiedzenia – kontrahent ma pełne prawo ją wypowiedzieć. Co więcej, warto wiedzieć, że kwestia regulowania bieżących zobowiązań po otwarciu postępowania może mieć wpływ na wynik restrukturyzacji. Zgodnie z art. 165 p.r. domniemywa się, że jest oczywiste, iż układ nie będzie wykonany, jeżeli dłużnik nie wykonuje zobowiązań powstałych po dniu otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego.
Wyjaśnić więc należy, że ochrona z art. 256 p.r. ma na celu wyłącznie zamrożenie możliwości wypowiedzenia umowy z powodu zaległości, które powstały przed restrukturyzacją i które z mocy prawa zostały objęte układem. Natomiast zobowiązania bieżące, generowane już po otwarciu postępowania (np. bieżący czynsz najmu, nowe faktury za prąd czy raty leasingu operacyjnego), dłużnik ma bezwzględny obowiązek regulować na bieżąco. Brak zapłaty za bieżące okresy rozliczeniowe może stanowić podstawę do wypowiedzenia umowy.
3. Zakaz obejmowania spisem umów, które zostały skutecznie wypowiedziane w przeszłości
Katalog umów o podstawowym znaczeniu służy wyłącznie do ochrony przed wypowiadaniem umów, które są aktywne. Ma on zabezpieczać wyłącznie istniejące i trwające stosunki prawne na dzień otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego. Za pośrednictwem tego katalogu nie można "wskrzeszać" umów, które zostały skutecznie rozwiązane przed dniem układowym lub dniem otwarcia postępowania. Wykorzystywanie spisu nadzorcy do sztucznego reanimowania umowy, której okres wypowiedzenia upłynął przed restrukturyzacją, stanowi rażące obejście prawa i niedopuszczalne nadużycie instytucji restrukturyzacyjnych. O skuteczności wypowiedzenia decyduje moment, w którym oświadczenie woli kontrahenta dotarło do dłużnika w sposób umożliwiający zapoznanie się z nim, co wynika bezpośrednio z art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli doszło do tego przed dniem otwarcia postępowania, umowa ulega rozwiązaniu – nawet jeśli sam termin wypowiedzenia upływa już w trakcie trwania restrukturyzacji.
Podsumowanie
Instytucja spisu umów o podstawowym znaczeniu to narzędzie, które ma na celu umożliwić dłużnikowi prowadzenie dalszej działalności gospodarczej w oparciu o konkretne, kluczowe dla niego umowy. Rozciąga ono parasol ochronny przed wypowiadaniem umów z uwagi na wierzytelności objęte układem czy sam fakt prowadzenia restrukturyzacji. Nie oznacza to jednak, że umowy objętej tym spisem nie można wypowiedzieć pod żadnym warunkiem. Niewywiązywanie się z niej po otwarciu restrukturyzacji w zakresie bieżących zobowiązań może stanowić pełnoprawną podstawę do jej wypowiedzenia przez kontrahenta, pomimo jej wcześniejszego umieszczenia w spisie umów o podstawowym znaczeniu.
